02 ماف و بەرپرسیاریەتی خۆت بزانە

ماف و بەرپرسیاریەتییەکانی خۆت و خاوەنکارەکەت – بەو مانایەی مەرجەکانی دامەزراندنت – بەپێی یاسا و ڕێککەوتنە بەکۆمەڵەکانی فینلاند بەڕێوە دەبرێن.

هیچ جیاکارییەک لەسەر بنەمای تەمەن، نەتەوە، ڕەگەزنامە، زمان، ئایین، بیروباوەڕ، ڕا و بۆچوون، چالاکی سیاسی، چالاکی سەندیکای کرێکاران، پەیوەندییە خێزانییەکان، تەندروستی، کەمئەندامی، مەیلی سێکسی یان هەر هۆکارێکی تری پەیوەست بە کەسایەتی کارمەندەکەیەوە ڕێگەی پێنەدراوە. جیاکاری لەسەر بنەمای ڕەگەز، ناسنامەی جێندەری یان دەربڕینی جێندەری هەروەها لە فینلاند قەدەغەیە.

بۆ نمونە، مووچەت کەم نابێتەوە چونکە تۆ کارمەندی بیانییت‎.

ڕێککەوتنە هاوبەشەکان

ڕێککەوتنێکی بەکۆمەڵ (بە زمانی فینلەندی “työehtosopimus”، زۆرجار بە “TES” کورت دەکرێتەوە) ڕێککەوتنێکە کە لەلایەن سەندیکایەکی کرێکارانەوە کە نوێنەرایەتی کارمەندان دەکات و کۆمەڵەیەکی خاوەنکاران دەربارەی ماف و ئەرکەکانی خاوەنکاران و کارمەندان، واتە مەرج و ڕێساکانی دامەزراندن لەو کەرتەدا، دانوستانی لەسەر کراوە. ئەمانە بریتین لە، بەڵام سنووردار نین بە، مووچە، پاشکۆکانی مووچە و کاتژمێرەکانی کارکردن.

نزیکەی هەموو پیشەسازیەکان ڕێکەوتنێکی بەکۆمەڵییان هەیە‎. بۆ نموونە، هەر یەک لە پیشەسازییەکانی فرۆشتنی تاکەکەسی، پاککردنەوە، نیشتەجێکردن و خزمەتگوزاری خۆراک، کشتوکاڵ و بیناسازی ڕێککەوتنی بەکۆمەڵیی تایبەت بە خۆیان هەیە. داوای کۆپییەکی ڕێککەوتنی بەکۆمەڵیی پیشەسازییەکەت لە خاوەنکارەکەت یان سەندیکای کرێکاران بکە.

هەروەها دەتوانیت لە ڕێگەی خزمەتگوزاری ئۆنلاینی Finnish Trade Union Confederation (SAK) (بە زمانەکانی فینلەندی، سویدی و ئینگلیزی) بەدوای ڕێککەوتنی بەکۆمەڵیی کەرتەکەتدا بگەڕێیت: بە کرتەکردن لەسەر لاپەڕەی ناساندنی سەندیکای کرێکارانی کەرتەکەت دەست پێ بکە (Get to know the union). لە خوارەوەی لاپەڕەکەدا، لینکێک بۆ ئەو ڕێککەوتنە بەکۆمەڵانە دەدۆزیتەوە کە لەلایەن سەندیکای کرێکارانەوە دانوستانیان لەسەر کراوە.

ڕەنگە ڕێککەوتنە بەکۆمەڵەکان ڕێگە بدەن بە ڕێککەوتن لەسەر هەندێک بابەت بە شێوەی ناوخۆیی لە شوێنی کارەکەدا. ڕێککەوتنە ناوخۆییەکان هەمیشە لە نێوان نوێنەری کرێکاران یان نوێنەری تری کارمەندان و خاوەنکارەکەدا دەکرێن. ڕێکاری ڕێککەوتنی ناوخۆیی لە ڕێککەوتنی بەکۆمەڵیی پیشەسازییەکەتدا بپشکنە.

ڕێککەوتنە بەکۆمەڵەکان هەمان شت نین وەک گرێبەستەکانی دامەزراندن.

گرێبەستەکانی دامەزراندن

کاتێک دەست بە کارێکی نوێ دەکەیت، دڵنیابەوە کە گرێبەستێکی نووسراوی دامەزراندن لەگەڵ خاوەنکارەکەت واژۆ دەکەیت. لە کاتی ڕوودانی کێشەدا، دەتوانیت بگەڕێیتەوە بۆ گرێبەستەکە بۆ ئەوەی بزانیت لە کاتی دەستپێکردندا لەسەر چی ڕێککەوتوون.

لە گرێبەستێکی دامەزراندندا، ڕازیت بەوەی کارێکی دیاریکراو ئەنجام بدەیت و خاوەنکارەکەشت ڕازی دەبێت کە قەرەبوویەکی دیاریکراو بدات و پابەندی مەرجەکانی دامەزراندن بێت.

پێویستە هەمیشە گرێبەستی دامەزراندنەکەت بە نووسراو بکەیت. ڕێککەوتنی زارەکیش کاریگەرە، بەڵام ئەگەر کێشەیەکت هەبێت، سەلماندنی ئەوەی لەسەری ڕێککەوتوون ئاسانتر دەبێت ئەگەر گرێبەستێکی نووسراوت هەبێت. تەنانەت ئەگەر ڕێککەوتنێکی زارەکیش بکەیت، پێویستە خاوەنکارەکەت مەرجەکانی دامەزراندنت بە نووسراو پێ بدات.

هەمیشە گرێبەستی دامەزراندنەکەت بۆ ئەم خاڵانەی خوارەوە بپشکنە:

• ناوی خاوەنکار.
• ناوی کارمەند، واتە ناوی خۆت.
• ڕێکەوتی دەستپێکردنی کارەکە.
• ئایا ماوەیەکی تاقیکاری هەیە؟ ماوەکەی چەندە؟
  • مەبەست لە ماوەی تاقیکردنەوە ئەوەیە کات بە خۆت و خاوەنکارەکەت بدات بۆ ئەوەی بڕیار بدەن کە ئایا بەردەوام دەبن لە گرێبەستی دامەزراندنەکە یان نا. بە شێوەیەکی ئاسایی زۆرترین ماوەی شەش مانگە. لە ماوەی تاقیکردنەوەدا، ڕەنگە کارمەند یان خاوەنکار گرێبەستی دامەزراندنەکە بەبێ ماوەی ئاگادارکردنەوە هەڵبوەشێننەوە.
• ماوەی دامەزراندن:
  • ئایا دامەزراندنەکەت هەمیشەییە (کۆتایی نەهاتوو یان بەردەوام) یان کاتییە (ماوە دیاریکراو)؟
  • پێویستە لە گرێبەستە کاتییەکاندا هۆکاری سروشتی کاتیبوونی کارەکە دیاری بکرێت. بەڵام، حکومەتی فینلەندا خەریکی ئامادەکردنی پێشنیازێکە کە ڕێگە دەدات گرێبەستەکانی دامەزراندن تا یەک ساڵ بەبێ هۆکارێکی پاساو بۆ هێنراو ئەنجام بدرێن. ڕەنگە لە زوترین کاتدا لە ساڵی 2026 بچێتە بواری جێبەجێکردنەوە.
  • ڕێکەوتی کۆتایی یان ڕێکەوتی خەمڵێنراوی کۆتایی بۆ گرێبەستی دامەزراندنی ماوە دیاریکراو.
• کارەکە لە کوێ ئەنجام دەدرێت؟
• ئەرکەکانت چین؟
• چەندت پێ دەدرێت بۆ کارەکەت؟
  • کەمترین مووچە لەلایەن ڕێککەوتنی بەکۆمەڵەوە دیاری دەکرێت. فینلاند هیچ یاسایەکی بۆ کەمترین مووچە نییە.
• ئەو ڕێکەوتەی کە مووچەکەتی تێدا دەدرێت.
• کاتژمێرەکانی کارکردن، یان چەند کاتژمێر کار دەکەیت.
  • لە فینلاندە، دامەزراندنی تەواوی کات بە شێوەیەکی ئاسایی مانای کارکردنی 5 ڕۆژە لە هەفتەدا و لە 8 کاتژمێر لە رۆژێک زیاتر نیە‎.
  • ئەگەر بە شێوەی شەفت (نۆرە) کار بکەیت، کاتژمێرەکانی کارکردنت دەگۆڕێن. بەڵام، پێویستە پابەند بن بە ڕێککەوتنی بەکۆمەڵیی کەرتەکە.
  • لە فینلاند یاسا داوای قەرەبووی زیادە دەکات بۆ کاری زیادە و کارکردن لە ڕۆژانی یەکشەممەدا. قەرەبووی ئێواران و کاری کۆتایی هەفتە زۆرجار لە ڕێککەوتنی بەکۆمەڵدا دەکرێن.
  • ئەگەر گرێبەستێکی نیوەوەخت ئەنجام دەدەیت، دڵنیابەوە کە کاتژمێری کارکردنی پێویستت هەیە بۆ دەستکەوتنی مووچەیەکی گونجاو. کەمترین ژمارەی کاتژمێرەکان بەو مانایەیە کە لانی کەم ئەو ژمارە کاتژمێرە وەردەگریت کە لە گرێبەستی دامەزراندنەکەتدا بەڵێنی پێدراوە.
  • بۆ نموونە، ئەگەر لە گرێبەستی دامەزراندنەکەتدا 0–20 کاتژمێر لە هەفتەیەکدا نووسرابێت، ڕەنگە لە هەندێک هەفتەدا هیچ کارێک یان مووچەیەک وەرنەگریت.
  • ئەگەر بە دەسپێشخەری خاوەنکار لەسەر کاتژمێری گۆڕاوی کارکردن ڕێککەوتوویت (بۆ نموونە 10–30 کاتژمێر لە هەفتەیەکدا)، پێویستە خاوەنکار ڕوونکردنەوەت پێ بدات کە چۆن کاتژمێرەکانی کارکردنت لە کرداردا دەگۆڕێن.
  • هەمیشە کات و چەند کاتژمێر کارکردنت بنووسە. دەتوانیت تێبینییەکانت بپشکنیت بۆ ئەوەی دڵنیابیتەوە کە مووچەکەت بە دروستی دراوە. هەروەها دەتوانێت لە ناکۆکییەکاندا سوودبەخش بێت.
• دیاریکردنی مۆڵەتی ساڵانە:
  • مۆڵەتی ساڵانەت بۆ کۆدەبێتەوە کاتێک لایەنی کەم 35 کاتژمێر یان 14 ڕۆژ لە مانگێکدا کار بکەیت.
  • ئەگەر بۆ ماوەی کەمتر لە ساڵێک دامەزرابیت، هەر مانگەو دوو ڕۆژ مۆڵەتت بۆ کۆدەبێتەوە.
  • دوای کارکردن بۆ زیاتر لە ساڵێک، هەر مانگەو 2.5 ڕۆژ مۆڵەتت بۆ کۆدەبێتەوە.
• ماوەی ئاگادارکردنەوە:
  • ماوەی ئاگادارکردنەوە ئەوەیە کە تا چەند دەبێت کار بکەیت دوای ئەوەی گرێبەستی دامەزراندنەکەت لەلایەن خۆت یان خاوەنکارەکەتەوە کۆتایی پێهێنراوە‎.
  • پێویستە هەمیشە خاوەنکار هۆکارێکی گونجاوی هەبێت بۆ کۆتاییهێنان بە دامەزراندنەکەت.
  • خاوەنکارەکان ناتوانن گرێبەستی دامەزراندنی ماوە دیاریکراو هەڵبوەشێننەوە لەکاتێکدا هێشتا کارایە.
  • کارمەندان ناتوانن دەست لەکار بکێشنەوە لەکاتێکدا گرێبەستی دامەزراندنی ماوە دیاریکراو کارایە، بەڵام زۆرجار دەتوانن لەگەڵ خاوەنکارەکەیان دانوستان لەسەر ئەو بابەتە بکەن.
• ڕێککەوتنی بەکۆمەڵ بۆ کارەکەت چییە؟

پێش واژۆکردن بە وریاییەوە گرێبەستی دامەزراندنەکەت بخوێنەوە. هەرگیز شتێک واژۆ مەکە کەوا تێیناگەیت‎.

بپشکنە ئایا کارمەندیت یان خاوەنکار

هەمیشە لەگەڵ خاوەنکارەکەت بپشکنە بۆ ئەوەی دڵنیابیتەوە کە گرێبەستێکی ڕاستەقینەی دامەزراندن (بە زمانی فینلەندی “työsopimus”) واژۆ دەکەیت. ئەگەر لەبری ئەوە خاوەنکارەکەت وەک کەسێکی خاوەنکار کارێکت پێ پێشنیار بکات، ئەوا پەیوەندیی دامەزراندنت لەگەڵ ئەو کۆمپانیایەدا نییە کە کارەکەی بۆ ئەنجام دەدەیت. لەم حاڵەتەدا، لەبری گرێبەستی دامەزراندن، ڕەنگە گرێبەستەکە بە “گرێبەستی ڕاسپاردن” (بە زمانی فینلەندی “toimeksiantosopimus”) ناوببرێت.

وەک کەسێکی خاوەنکار، بە یاساکانی کاتی کارکردن و تەندروستی و سەلامەتیی پیشەیی فینلەندا ناپارێزرێیت، و مافی چاودێری تەندروستیی پیشەییت نییە. جگە لەوەش، ئەگەر خاوەنکار بیت، خاوەنکارەکە بیمەی یاسایی ڕووداوە پیشەییەکان و نەخۆشییە پیشەییەکانت بۆ دابین ناکات. لەبری ئەوە، پێویستە خۆت ڕێککاری بیمەکەت ئەنجام بدەیت.

ئەگەر کارەکەت تایبەتمەندییەکانی پەیوەندیی دامەزراندنی تێدابێت، بەپێی یاسای فینلەندا وەک پەیوەندیی دامەزراندن هەژمار دەکرێت، تەنانەت ئەگەر بۆ نموونە گرێبەستی ڕاسپاردنیشت واژۆ کردبێت.

پسوولەی مووچە

پێویستە مووچە بۆ ناو هەژماری بانکی بنێردرێت. مووچە تەنها لەبەر هۆکارێکی ناچاری دەکرێت بە کاش بدرێت. هۆکارێکی لەو شێوەیە ڕەنگە ئەوە بێت کە کارمەندەکە هەژماری بانکیی نییە. هەژمارە بانکییەکان کەسیین.

کاتێک هەژمارێک دەکەیتەوە، پێویستت بە پاسپۆرت یان بەڵگەنامەیەکی تری فەرمیی ناسنامە دەبێت. کردنەوەی هەژمار ئاسانتر دەبێت ئەگەر کۆدی ناسنامەی کەسیی فینلەندیت هەبێت. دەتوانیت داواکاری بۆ کۆدی ناسنامەی کەسی لە ئاژانسی خزمەتگوزاریەکانی دیجیتاڵی و داتای دانیشتوان پێشکەش بکەیت. بۆ ڕێنمایی وردتر لەسەر داواکردنی کۆدی ناسنامەی کەسی، سەیری ماڵپەڕی ئاژانسی خزمەتگوزاریەکانی دیجیتاڵی و داتای دانیشتوان بکە (بە زمانەکانی فینلەندی، سویدی و ئینگلیزی). لەگەڵ بانکەکەت بپشکنە بۆ ئەوەی بزانیت بۆ کردنەوەی هەژماری بانکی پێویستت بە چ بەڵگەنامەیەکی تر دەبێت.

کاتێک مووچە وەردەگریت، پێویستە هەمیشە پسوولەی مووچەشی لەگەڵدا وەربگریت. پسوولەی مووچە بە وردی نیشانی دەدات کە چەندت پێدراوە، چ بڕە پارەیەک لە مووچە گشتییەکەت بڕدراوە، و چەند پارە دەچێتە ناو هەژمارەکەتەوە، واتە مووچەی سافییت چەندە.

هەموو جارێک کە مووچە وەردەگریت، باج و پارە یاساییەکانی تر دەدەیت. ئەمە بەو مانایەیە ئەو مووچەیەی دەچێتە ناو هەژمارەکەتەوە، تەواوی ئەو بڕە مووچەیە نابێت کە لە گرێبەستی دامەزراندنەکەتدا لەسەری ڕێککەوتوون.

هەمیشە پسوولەی مووچەکەت بە وردی بپشکنە! دەتوانیت وەرگێڕانی زاراوەکانی پسوولەی مووچە لە ژێر وێنەکەدا بدۆزیتەوە.

نموونەی پسوولەی مووچە بە زمانی فینلەندی

ڕاهێنانی پیشەیی بێ مووچە

ڕاهێنانی پیشەیی بێ مووچە تەنها کاتێک یاساییە کە لە ڕێگەی دامەزراوەیەکی پەروەردەیی فەرمی یان خزمەتگوزارییە گشتییەکانی دامەزراندنەوە دابین بکرێت. ئەگەر خاوەنکارێک بیەوێت کاندیدێکی گونجاو تاقی بکاتەوە، دەتوانێت ماوەی تاقیکردنەوە لە گرێبەستی دامەزراندنەکەدا دابنێت. پێویستە تەنانەت لە ماوەی تاقیکردنەوەشدا مووچەت پێ بدرێت.

مافی ئاشنابوونت بە کارەکەت هەیە

ئاشنابوون بە کار واتە فێری کارەکەت و یاساکانی شوێنی کارەکە دەکرێیت. بە واتایەکی تر، زانیاریت دەربارەی کارەکەت و شوێنی کارەکەت، ڕێنماییە گشتییەکانی شوێنی کار، بەکارهێنانی ئامێر و کەرەستەکان، شێوازەکانی کارکردنی سەلامەت، و مەترسی و زیانەکانی کارەکەت پێ دەدرێت. پێویستە بۆ ماوەی ئاشنابوونت بە کارەکە مووچەت پێ بدرێت.

ئەگەر نەخۆش بکەویت، مافی ئەوەت هەیە لە سەر کار ئامادە نەبیت

ئەگەر نەخۆش کەوتیت، دەستبەجێ خاوەنکارەکەت یان بەڕێوەبەرەکەت ئاگادار بکەوە کە بۆچی ئامادە نیت. ئەگەر خاوەنکارەکەت داوای کرد، سەردانی پزیشک بکە بۆ وەرگرتنی بڕوانامەی پزیشکی و بڕوانامەکە بۆ خاوەنکارەکەت بنێرە.

پێویستە بۆ ئەو ڕۆژەی کە تێیدا نەخۆش کەوتیت مووچەی نەخۆشی وەربگریت، ئەگەر ئەو ڕۆژە بۆت ڕۆژی کارکردن بووبێت. ئەگەر نەخۆشییەکەت بەردەوام بوو و نەتوانیت کار بکەیت، بەپێی یاسا مافی ئەوەت هەیە بۆ ماوەی 9 ڕۆژی کارکردن دوای ئەو ڕۆژەی تێیدا نەخۆش کەوتیت مووچە وەربگریت، ئەگەر ئەو ڕۆژانە بۆت ڕۆژی کارکردن بووبن. ئەگەر لایەنی کەم بۆ ماوەی 1 مانگ لە هەمان کاردا کارت کردبێت، تەواوی مووچەی ئاسایی خۆتت پێ دەدرێت. ئەگەر بۆ ماوەی کەمتر لە مانگێک کارت کردبێت، نیوەی (50%) مووچەی ئاسایی خۆت وەردەگریت.

هەروەها سەیری ڕێککەوتنی هاوبەشی پیشەسازیەکەت بکە بۆ زانینی ئەوەی کە ئایا بەندی تری هەیە سەبارەت بە مووچەی نەخۆشی. بە شێوەیەکی ئاسایی، ڕێککەوتنە بەکۆمەڵەکان مەرجی باشتر دابین دەکەن، بەو مانایەی ئەگەر بۆ ماوەیەکی درێژتر نەخۆش بیت، بۆ زیاتر لە نۆ ڕۆژ تەواوی مووچەکەت وەردەگریت.

چاودێری تەندروستیی پیشەیی

پێویستە خاوەنکارەکان چاودێری تەندروستیی پیشەیی ڕێک بخەن بۆ ئەوەی یارمەتیدەرت بن لە ئاگاداریبوون لە تەندروستی و توانای کارکردنت. زۆرێک لە خاوەنکارەکان خزمەتگوزاری پزیشکیش پێشکەش بە کارمەندەکانیان دەکەن.

خاوەنکارەکان هەروەها پابەندن بەوەی کە بیمەت بکەن دژی ڕووداوەکان و نەخۆشییە پیشەییەکان. بۆ نموونە، ڕەنگە بیمەکە ئەو برینداربوونانە بگرێتەوە کە لە شوێنی کار یان لە کاتی هاتووچۆدا ڕوودەدەن. ئەگەر لە کاتی کارکردندا ڕووداوێکت بەسەرهات، گرنگە دەستبەجێ خاوەنکارەکەت یان سەرپەرشتیارەکەت ئاگادار بکەیتەوە.

زیاتر بخوێنەوە

ئەپی مۆبایلی Work Help Finlandـی سەر بە وەزارەتی ناوخۆ بۆ ئەو کارمەندە بیانییانە تەرخانکراوە کە دێنە فینلاند یان ئەو کەسانەی پێشتر لە فینلاند نیشتەجێن. ئەپەکە زانیاری دەربارەی ماف و ئەرکەکانت وەک کارمەندێک لە فینلاند بۆ دابین دەکات.
ئەپەکە دابەزێنە (بە زمانەکانی کوردی، فینلەندی، ئینگلیزی، ئەلبانی، عەرەبی، بەنگالی، بۆسنی، داری، ئیسپانی، فارسی، هیندی، چینی، نیپاڵی، پورتوگالی، فەرەنسی، ڕۆمانی، سویدی، سۆماڵی، تایلەندی، تورکی، ئۆکرانی، ئۆزبەکی، ئۆردوو، ڕووسی، ڤێتنامی، و ئیستۆنی)

InfoFinland ماڵپەڕێکی فرەزمانە و زانیاری بۆ ئەو کەسانە دابین دەکات کە پلانیان هەیە بۆ نیشتەجێبوون بێنە فینلاند یان ئەو کەسانەی پێشتر لێرە دەژین.
InfoFinland (بە زمانەکانی فینلەندی، سویدی، ئینگلیزی، ڕووسی، ئیستۆنی، ئۆکرانی، فەرەنسی، ئیسپانی، تورکی، چینی، فارسی، و عەرەبی)