2 Ogow xuquuqahaaga iyo waajibaadkaaga

Xuquuqaha iyo waajibaadyada adiga iyo badroonigaaga – taasoo ka dhigan xeerarkaaga shaqada – waxaa lagu maamulaa sharciga iyo heshiisyada wadareed ee Finland.

Lama ogola takoorid ku salaysan da’da, qowmiyadda, dhalashada, luqadda, diinta, caqiidada, fikradaha, dhaqdhaqaaqa siyaasadda, dhaqdhaqaaqa ururka shaqaalaha, xiriirka qoyska, caafimaadka, naafanimada, nooca galmada ama sababo kale oo la xiriira qofka shaqaalaha ah. Takoorka ku salaysan jinsiga, aqoonsiga jinsiga ama muujinta jinsiga ayaa sidoo kale mamnuuc ah.

Tusaale ahaan, mushaarkaaga waxaa laga yaabaa inaan la dhimin sababtoo ah waxaad tahay shaqaale ajaanib ah.

Heshiisyo wadareed

Heshiis wadareedka (oo ku qoran af Finnish “työehtosopimus”, oo inta badan loo soo gaabiyo “TES”) waa heshiis ay ka wada xaajoodaan ururka shaqaalaha oo matalaya shaqaalaha iyo ururka badrooniyada oo ku saabsan xuquuqaha iyo waajibaadyada badrooniyada iyo shaqaalaha, tusaale ahaan xeerarka iyo shuruudaha shaqada ee qeybta. Kuwaan waxaa ka mid ah, laakiin kuma xadidno, mushaarada, kaabista mushaarka iyo saacadaha shaqada.

Ku dhawaad warshad kasta waxay leedahay heshiis wadareed. Tusaale ahaan, adeega tafaariiqda, nadaafada, hoyga iyo cuntada, beeraha, iyo warshadaha dhismaha oo mid walba wuxuu leeyahay heshiisyadooda wadareedka. Ka codso nuqul ah ururka badroonigaaga ama shaqaalaha heshiiskaaga wadareedka.

Waxaad sidoo kale raadin kartaa heshiisyo wadareedka qeybtaada adoo u marayo adeega onleenka ee Ururka Shaqaalaha Ganacsiga Finland (SAK’s). (af Finnish, Iswiidish iyo Ingiriis) : ku bilaw adoo riixayo bogga hordhaca ururka ganacsiga ee qeybtaada (Get to know the union). Hoosta bogga, waxaad ku arkeysaa linki ku geynayo heshiisyada wadareedka ee ay ka wada xaajoodeen ururka ganacsiga.

Heshiisyada wadareedka waxay bixin karaan ogolaanshaha lagu ogolaado arimaha qaar deegaan ahaan oo goobta shaqada. Heshiisyada deegaanka ayaa badanaa waxaa galo wakiilka dukaanka ama wakiilada kale ee shaqaalaha iyo badrooniga. Hubi habraacyada heshiiska deegaanka ee heshiiskaaga wadareedka warshada.

Heshiisyada wadareedka lama mid ahan sida heshiisyada shaqada.

Qandaraasyada shaqada

Markaad bilowdo shaqo cusub, hubi inaad la saxiixdo heshiiska shaqada oo qoraal ah la saxiixdo badroonigaaga. Haddii ay dhibaato dhacdo, waxaad tixraaci kartaa heshiiska si aad u hubiso waxa lagu heshiiyey markii aad bilowday.

Qandaraaska shaqada, waxaad ogolaatay inaad qabato shaqo gaar ah oo loo-shaqeeyahaagu wuxuu oggolaaday inuu bixiyo magdhow gaar ah oo uu ilaaliyo shuruudaha shaqada.

Had iyo jeer ku samee heshiiskaaga shaqo qoraal ahaan. Heshiisyada afka ah ayaa sidoo kale ansax ah, laakiin haddii ay dhibaato ku qabtid, way sahlantahay in la bixiyo waxa lagu heshiiyey haddii aad haysatid heshiis qoraal ah. Xitaa haddii aad heshiis afka ah gasho, loo shaqeeyahaagu waa inuu ku siiyaa shuruudaha shaqada qoraal.

Had iyo jeer ka hubi heshiiskaaga shaqo waxyaabaha soo socda:

• Magaca barooniga.
• Magaca shaqaalaha, taas oo ah magacaaga.
• Taariikhda shaqada la bilaabayo.
• Ma jirtaan muddo xiliyeed? Waa muddo intee le’eg?
  • Ujeedada muddada tijaabada ah ayaa ah inay ku siiso adiga iyo badroonigaaga waqtiga aad ku tixgelisaan haddii la sii wadayo heshiiska shaqada. Badanaa waxay leedahay ugu badnaan lix bilood. Inta lagu jiro muddada tijaabada, shaqaalaha ama badrooniga waxaa laga yaabaa inuu baajiyo heshiiska shaqada iyadoon ogeysiis jirin.
• Muddada shaqada:
  • Shaqadaada ma mid joogto ah baa (mid aan taariiq laheyn ama mid socoto) mise waa ku meel gaar (muddo go’an)?
  • Qandaraasyada ku meel gaarka ah waa inay sheegaan sababta shaqada ku meel gaarka ah. Si kastaba ha ahaatee, dowlada Finland ayaa diyaarineysa soo jeedinta u ogolaaneysa heshiisyada shaqada oo illaa hal sanno oo lagu dhameystirayo iyadoon jirin sabab la qeexay. Waxay dhaqan geli kartaa sida ugu horeyso ee 2026.
  • Taariikhda dhammaadka ama taariikhda lagu qiyaasay dhammaadka heshiiska shaqada muddada go’an.
• Halkee ayaa shaqada lagu qabanayaa?
• Waa maxay hawlahaaga?
• Imisa ayaa laguugu siiyaa shaqadaada?
  • Mushaharka ugu yar waxaa go’aaminaya heshiiska wadajirka ah. Finland sharci uma laha mushaarka ugu yar.
• Taariikhda mushaarkaaga la bixiyo.
• Saacadaha shaqada, ama inta saacadood ee aad shaqeyneysid.
  • Gudaha Finland, shaqada waqtiga buuxa ah badanaa waxay ka dhigantahay shaqeynta 5 maalmood isbuucii oo ma jiraan wax ka badan 8 saacadood maalintiiba.
  • Haddii aad sameysid shaqada bedelka, saacadahaaga shaqada way ka duwanaaneysaa. Si kastaba ha ahaatee, waa inay u hoggaansamaan heshiiska wadareedka ee qeybta.
  • Gudaha Finland, sharciga wuxuu u baahan yahay magdhow dheeraad ah ee saacadaha dheeraadka ah ee Axadaha iyo shaqada Axadaha. Magdhawga shaqada fiidadka iyo dhammaadka isbuuca ayaa inta badan lagu daray heshiiska wadareedka.
  • Haddii aad samaynayso qandaraas wakhti dhiman ah, hubi inaad haysato saacado shaqo oo kugu filan si aad u hesho mushahar kugu filan. Tirada ugu yar ee saacadaha waxay ka dhigantahay inaad heleysid ugu yaraan tirada saacadaha lagu ballanqaaday heshiiska shaqadaada.
  • Tusaale ahaan, haddii heshiiskaaga shaqada uu sheegayo 0-20 saacadood isbuucii, waxaa laga yaabaa inaadan helin wax shaqo ah ama mushaar ah inta lagu jiro toddobaadyada qaar.
  • Haddii aad ogolaatay saacadaha shaqada ee isbeddelaya (tusaale ahaan, 10-30 saacadood isbuucii) ee hindisaha badrooniga, badrooniga waa inuu ku siiyaa sharaxaad ku saabsan sida saacadahaaga shaqada uga duwanaaneyso ficilka.
  • Had iyo jeer meel ku qor goorta iyo inta saacadood ee aad shaqeysay. Waxaad hubin kartaa qoraaladaada si aad u hubiso in si sax ah laguu siiyo mushaarka. Waxa kale oo ay ku caawin kartaa khilaafaadka.
• Go’aaminta fasaxa sannadlaha ah:
  • Fasaxaaga sannadlaha ah ee isku aruuray markaad shaqeysid ugu yaraan 35 saacadood ama 14 maalmood bishii.
  • Haddii aad shaqeyneysay wax ka yar hal sanno, waxaad isku aruurisay labo maalmood oo fasax ah bil walba.
  • Kadib markaad shaqeyso wax ka badan hal sanno, waxaad isku aruursatay 2.5 maalmood oo fasax ah bil walba.
• Muddada ogeysiiska:
  • Muddada ogeysiisku waa inta ay tahay inaad shaqeyso ka dib marka heshiiskaaga shaqadu uu joojiyo adiga ama loo shaqeeyahaagu.
  • Badrooniga waa inuu marwalba hayaa sabab sax ah oo uu shaqadaada ku joojin karo.
  • Badrooniyada ma joojin karaan heshiiska shaqada ee waqtiga go’an inta uu shaqeynayo.
  • Shaqaaluhu ma is casili karaan inta uu jiro heshiiska shaqada ee wakhtiga go’an, laakiin badanaa waxay kala xaajoon karaan arrinta loo shaqeeyaha.
• Waa maxay heshiiska wadajirka ah ee shaqadaada?

Si taxadar leh u akhri heshiiska shaqada ka hor intaadan saxiixin. Weligaa ha saxeexin wax aadan fahmin.

Hubi haddii aad tahay shaqaale ama iskiis u shaqeyste

Had iyo jeer la xiriir badroonigaaga si aad u hubiso in laguu xilsaaro heshiiska xeyso heshiiska shaqada dhabta ah (oo ku qoran af Finnish “työsopimus”). Haddii badroonigaaga kuu siiyo shaqo sida qof iskiis u shaqeysanayo badelkii, lama lihid xiriir shaqo shirkada aad u shaqeysid. Xaaladaan, badelkii heshiiska shaqada, heshiiska waxaa loogu yeeri karaa “heshiiska guddiga” (oo af Finnish ah “toimeksiantosopimus”).

Sida qof iskiis u shaqeysta, kuma ilaalsanid sharciga waqtiga shaqada iyo caafimaadka iyo badqabka shaqada Finnish, iyo xaq uma lihid daryeelka caafimaadka shaqada. Intaas waxaa dheer, haddii aad iskaa u shaqeysato, badrooniga kuma siinayo sharciga caymiska shilka shaqada iyo caymiska cudurka. Badelkeeda, waa inaad diyaarisaa caymiskaaga naftaada.

Haddii shaqadaada daboosho sifooyinka xiriirka shaqada, waxaa loo tixgeliyaa xiriir shaqo sida waafaqsan sharciga Finnish, xataa haddii aad saxiixday heshiiska guddiga, tusaale ahaan.

Rasiidka mushaarka

Mushaarada waa in lagu bixiyaa akoon bangi ah. Mushaarada waxaa kaliya lacag cadaan loogu bixin karaa sabab qasab ah. Sabab noocaas ah waxay noqon kartaa in shaqaalaha uusan laheyn akoon bangi. Akoonada bangiga waa kuwo gaar ah.

Markii aad furto akoon, waxaad u baahan tahay baasaboor ama dokumentiga aqoonsiga rasmiga ah ee kale. Furashada akoon way sahlantahay haddii aad qabtid koodhka aqoonsiga shaqsiga ee Finnish. Waxaad ka codsan kartaa koodhka aqoonsiga shaqsiga ee Hay’ada Adeegyada Xogta Dhijitaalka iyo Dadweynaha. Wixii tilmaamo dheeraad ah ee faahfaahsan oo ku saabsan koodhka aqoonsiga shaqsiga, arag websaydkaee Hay’adda Adeegyada Xogta Dhijitaalka ah iyo Dadweynaha (oo ku qoran af Finnish, Iswiidish iyo Ingiriis). La hubi bangigaaga si aad u aragtid dokumentiyada kale ee aad u baahaneysid si aad u furato akoon bangi.

Markii aad hesho mushaar, waa inaad sidoo kale marwalba heshaa rasiidka mushaarka. Sharaxaadaha rasiidka mushaarka inta lacag ah ee lagu siiyay, ka jaridee laga sameeyay mushaarkaaga guud, iyo inta lacag ah ee lagu shubayo akoonkaaga, tusaale ahaan, mushaarkaaga saafiga ah.

Waqti walba ee aad heshid mushaar, waxaad bixineysaa canshuuro iyo lacaga bixinada kale ee qaanuunka. Tan ayaa ka dhigan in lacag bixinta aad ku hesho akoonkaaga ma noqoneyso lacagta mushaarka buuxa ee lagu heshiiyay heshiiska shaqada.

Had iyo jeer si taxaddar leh u hubi rasiidka mushaarkaaga! Waxaad ka heli kartaa turjumaadaha ereyada rasiidka mushaarka sawirka hoostiisa.

Rasiidka mushaarka caadiga ah oo af Finnish

Tababarka shaqada ee aan mushaarka la bixin

Tababarka shaqada ee aan mushaarka la bixin wuxuu sharci yahay kaliya markii meeleyn lagu bixiyo machadka waxbarashada rasmiga ah ama adeegyada shaqada dadweynaha. Haddii badrooniga uu rabo inuu tijaabiyo musharax ku habboon, waxay ku dari karaan muddada tijaabada ee ku jirto heshiiska shaqada. Waa in lagu mushaaraa xattaa inta lagu jiro muddadaada tijaabada.

Waxaad xaq u leedahay in lagu tababaro

Tababarka macnaheedu waa in lagu baro shaqadaada iyo sharciyada goobta shaqada. Marka si kale loo dhigo, waa lagu soo ogeysiinayaa wax ku saabsan shaqadaada iyo goobta shaqada, tilmaamaha guud ee goobta shaqada, isticmaalka mashiinada iyo qalabka, qaababka shaqada badqabka ah, iyo khataraha iyo halisaha shaqadaada. Waa in lagu siiyaa lacag muddadaada tababarka.

Haddii aad xanuunsato, waxaad xaq u leedahay inaad ka maqnaato shaqada

Haddii aad xanuunsato, isla markiiba u sheeg badroonigaaga ama maareeyaha sababta aad u maqantahay. Haddii badroonigaaga u baahdo,kala hadal dhaqtar wax ku saabsan shahaadada oo ku soo dir shahaadada badroonigaaga.

Waa in lagu siiyaa mushaarka jirada ee maalinta aad xanuunsato, haddii ay kuu noqon laheyd adiga maalin shaqo. Haddii jiradaada sii socoto oo aysan kuu suurtogaleynin inaad shaqeyso, waxaad sharci ahaan xaq ugu leedahay inaad heshid mushaarka 9 ka maalmood ee aad shaqeyso ee xigta maalinta aad xanuunsatay, haddii ay maalmo kuu shaqeynayeen. Haddii aad ka shaqeyneysay isla shaqadaas ugu yaraan 1 bil, waxaa lagu siinayaa mushaarkaaga caadiga ah ee buuxa. Haddii aad shaqeysay wax ka yar bil, waxaad heleysaa kala bar (50%) oo mushaarkaaga caadiga ah.

Sidoo kale fiiri heshiiskaaga wadareedka warshada si aad u aragto haddii ay leedahay bixin kale ee ku saabsan mushaarka jirada. Caadi ahaan, heshiisyada wadareedka waxay bixiyaan xeerar fiican, taasoo ka dhigan haddii aad jirantahay muddo dheer, waxad heleysaa mushaar buuxo oo in ka badan sagaal maalmood.

Daryeelka caafimaadka shaqada

Badrooniyada waa inay diyaariyaan daryeelka caafimaadka shaqada si ay kaaga caawiyaan ilaalinta caafimaadkaaga iyo awoodaada aad ku shaqeyso. Badrooniyo badan ayaa sidoo kale siiya adeegyada caafimaadka shaqaalahooda.

Badrooniyada ayaa sidoo kale waajib ku ah inay kaa caymiyaan shilalka iyo cudurrada shaqada. Caymiska waxaa laga yaabaa inuu daboolo dhaawacyada goobta shaqada ama inta lagu jiro safarkaaga, tusaale ahaan. Haddii aad shil ku gasho shaqada, waa muhiim inaad u soo sheegtid badroonigaaga ama kormeerahaaga islamarkiiba.

Wax badan ka aqri

App-ka mobeelka ee Wasaaradda Arrimaha gudaha ee Caawinta Shaqada Finland waxaa loogu tallogalay shaqaalaha ajaanibta ah ee imaanayo Finland iyo kuwa horaan u daganaa Finland. App-ka wuxuu ku siinayaa macluumaad ku saabsan xuquuqahaada iyo waajibaadyadaada sida shaqaalaha Finland.
Soo dejiso app-ka (af Finnish, Ingiriis, Albaani, Carabi, Bengaali, Bosniyaan, Dari, Isbaanish, Farsi, Hindi, Kurdish, Mandharin Shiinees, Nebaal, Bortuqiis, Faransiis, Roomaaniyaan, Iswidish, Soomaali, Thai, Turki, Yukreyniyaan, Uzbek, Urdu, Ruush, Fiitnaamees, iyo Istooniya)

InfoFinland waa websayd luuqado badan ee siiya macluumaadka dadka qorsheynaya inay u guuraan Finland ama kuwa horaan ugu noolaa halkaan.
InfoFinland (oo ku qoran af Finnish, Iswiidish, Ingiriis, Ruush, Istooniyaan, Yukreeniyaan, Faransiis, Isbaanish, Turki, Shiineeska, Farsi, iyo Carabi)